Innovation and Society in the Roman World

7-10-2016, 10:02

M. Flohr (2016), 'Innovation and Society in the Roman World', Oxford Handbooks Online. DOI: 10.1093/oxfordhb/9780199935390.013.85

One of the most eye-catching tombs along the Via Appia stands some four miles outside the city, close to the Villa dei Quintili, on the east side of the road. Essentially, what remains of it is just an enormous mass of concrete, meticulously deprived of its stone facing at some point between antiquity and modernity. Its construction date is unknown, but to judge from its size and its use of concrete, it is probably early imperial, perhaps Julio–Claudian or Augustan. It is a large example of the monumental Roman tomb architecture that emerged in the late republic and of which the development cannot be seen apart from the development and spread of opus caementicium, which made it possible to construct larger, architectonically more daring monuments at a reasonable price, making them available to much larger groups of people—as the first miles of the Via Appia attest. Not far from the tomb is the point where there was, in antiquity, a good view from the Via Appia over two aqueduct bridges that were built to cross the plain between the Alban Hills and Rome. The lower of the two aqueduct bridges dates to the second century bc. It was built for the Aqua Marcia but had the Aqua Tepula and the Aqua Iulia superimposed on it later. It was made of tufa and had low, wide arches. The higher, more monumental aqueduct bridge stood out with its elegant, high arches in tufa. It was built between ad 38 and ad 52 and carried the Aqua Claudia and the Anio Novus. Critical to both aqueducts is the arch, an innovation that became increasingly widespread from the second century bc onward. At the time they were constructed, both aqueducts presented a clear innovation in hydraulic engineering: the Aqua Marcia was the first Roman aqueduct with such a long section above the ground, and the Aqua Claudia was unparalleled in its height. Obviously, the Via Appia itself also presented an innovation when it was constructed in the late fourth century bc in the way it was imposed on the landscape, running in an almost perfectly straight line between Rome and Terracina, with the exception of a short section near Ariccia, where it had to divert in order to successfully cross the southern part of the Alban Hills. What for modern viewers might look like a landscape of memory may very well have looked differently through Roman eyes: as an environment, the Via Appia, in the early imperial period, was not a romantic relic of a faraway past but a clear manifestation of Roman achievement. Especially in the first century ad, it was a landscape of innovation at least as much as a landscape of memory.

The Via Appia was no exception: Roman construction and engineering technology had a deep impact on landscapes throughout the Roman Empire. Indeed, in the very place where it started, Rome, the widespread application of the same new building technologies created private architecture of dimensions hitherto unknown, resulting in an urbanism of a completely new category. Outside Rome, increasingly advanced engineering enabled the Romans in the first centuryad to dig the tunnels and canals necessary to drain parts of the Fucine Lake, not only creating more agricultural land but also transforming the entire Fucine region, as indeed had been done before with the plain of Rieti and, earlier still, with the plain of Ariccia on the Via Appia in the Alban Hills. Perhaps the most dramatic impact of innovation on the landscape is to be found in Asturia in northwest Spain, where the Romans in gold mining applied a practice they called ruina montium, which meant that they exposed mountains to high quantities of water, leading to collapse and to the liberation of gold-rich sediments, which then could be further processed. The environmental effects of this practice are still clearly visible, especially at the site of Las Medulas.

In many places, and in many ways, the Roman world looked like no world had done before; and to a considerable extent, this was due to innovation—the emergence and spread of new ways of doing things. The present article highlights this societal impact of innovation in the Roman world, particularly focusing on the changes it brought to the direct living environment of people. After two introductory sections on the history of the debate about innovation in the Roman world and the wider culture of innovation in the late republican and early imperial periods, two key aspects of this will be discussed. Firstly, there were innovations in the manufacturing of everyday consumer goods that changed the material culture with which people throughout the Roman Empire surrounded themselves. Secondly, there is the emergence of advanced construction techniques that redefined the physical environment in which everyday life took place, in cities and, to some extent, the countryside. While the theme of innovation is, of course, broader than these two issues, other aspects have been covered rather well in recent contributions to the debate, as will be highlighted in the next section; and their omission does not affect the overall argument made here, which is that technological innovation was fundamental to the historical development of everyday life in the Roman world from the second century bc until well into the second century ad.

Read more

Conference: Urban life and the built environment in the Roman world

3-09-2016, 8:54

Velleia, Forum: Columns and statue bases - looking from the Basilica towards the North end of the forum square (Photo: Miko Flohr [2016])

Gravensteen, Pieterskerkhof, Leiden, 7-9 December 2016

This conference builds upon recent and ongoing discourse in the study of Roman urbanism to explore the relation between architecture and society in the Roman world. While recent decades have seen spectacular developments in the theories and concepts that inform the study of Roman urbanism, not all spheres of urban life have profited equally, a lot of discourse has gravitated around a limited number of showcase sites (particularly Pompeii and Ostia), and there have been relatively few attempts to draw links with the world beyond Central Italy.

This conference focuses on four spheres of activities—religion, politics, commerce, and movement—and brings together specialists focusing on several parts of the Roman world, with a particular focus on the more densely urbanized regions in the Mediterranean. Approaches will vary between micro-scale and more wide-ranging, and issues on the agenda particularly include the identification of regional trends, and the impact of urban development on local communities.

Confirmed speakers include Touatia Amraoui, Marlis Arnhold, Eleanor Betts, Chris Dickenson, Elizabeth Fentress, Miko Flohr, Annette Haug, Patric-Alexander Kreuz, Simon Malmberg, Stephan Mols, Eric Moormann, Cristina Murer, Candace Rice, Amy Russell, Saskia Stevens, Christina Williamson, Andrew Wilson, and Sandra Zanella.

A full programme will be available soon; more information can be found on Attendance will be free of cost for all interested academics and students, but registration will be required in order for us to plan numbers. More information on registration will follow around October 1st.

Vlees, machtswellust, en de waarde van wetenschap

1-08-2015, 19:52

Ik droom nog wel eens dat ik het toch gedaan heb, vlees eten. Gewoon, zo maar. Het snijden, happen en kauwen zelf blijft vrijwel buiten beeld, de geur en de smaak spelen geen rol, en een watertanden gaat er ook nooit aan vooraf, maar opeens is het gebeurd, en heb ik gezondigd. Ik weet zelfs niet eens wat voor vlees het is dat ik verorber. Het gaat van hap. En bam.

Gek genoeg zijn het niet de dode dieren die me vervolgens in die dromen achtervolgen, maar het gevoel een loopje te nemen met andermans goede bedoelingen: vegetariër ben je niet alleen. Als ik ergens ga eten, houden mensen rekening met me, en als ze mijn dieetwensen onverhoopt vergaten, voelen zij zich net zo ongemakkelijk als ik mij lastig voel. Als vegetariër wijk je af van de norm, en dat leidt ertoe dat mensen extra inspanningen verrichten om je tegemoet te komen. Daarbij past een zekere mate van standvastigheid. Althans, dat vind ik blijkbaar, ergens. 

Een beetje bescheidenheid mag ook best. Keuzes omtrent het eten behoren tot de meest persoonlijke keuzes die mensen maken - iedere vegetariër zou dat toch moeten weten, zou je zeggen. Ik eet wat ik eet. Andere mensen eten wat andere mensen eten. Het is fijn als we daar verder gewoon niet zo'n dingetje van maken, zeg maar. Vegetariers zijn net mensen. Carnivoren ook. Vlees eten mag echt best wel wat minder de norm zijn, maar er mag van mij sowieso wel wat minder norm zijn. Er hoeft geen andere norm voor in de plaats: het is niet aan vegetariërs om vleeseters aan te spreken op hun culinaire keuzes. 

Als vegetariër geneer ik me dan ook kapot als ik lees hoe sommige hooggeleerden onder ons het nodig vinden om keer-op-keer te benadrukken ervan overtuigd te zijn dat (vooral bij mannen) vlees eten en 'machtswellust' met elkaar samenhangen, overigens zonder daarbij duidelijk uit te leggen waarop, behalve op het eigen superioriteits fingerspitzengefühl, die overtuiging nou eigenlijk gebaseerd is. Vooral de nadruk op 'machtswellust' is bij voorbaat hoogzwanger van topzwaar moreel oordeel. Waarom moet dat, zo'n moreel oordeel? Wat schieten we daar mee op? 

Maar weet u? Als vegetariër geneer ik me, als wetenschapper vind ik het nog veel erger, deze vooringenomenheid. Natuurlijk, de sociaal-culturele positie van vlees is wetenschappelijk interessant, omdat het ons leren kan wie we zijn, en wat we waarom als wel of niet normaal beschouwen, maar waarom je nota bene als vegetariër een onderzoek zou willen initiëren waarin op voorhand een hypothese voorligt die de facto stelt dat vegetariërs betere mensen zijn dan vleeseters is me een groot raadsel. Het riekt naar gekleurde, partijdige wetenschap, en volgens mij benoemt men daar geen hoogleraren voor. 

Niemand beweert dat onderzoek slechts mag voortkomen uit objectief vastgestelde prioriteiten en doelstelling: ideologische motivatie is een bron van inspiratie; wetenschap zonder inspiratie is een recept voor zouteloos gemompel in de marge waar niemand op zit te wachten. Maar de crux is dat je als wetenschapper getraind zou moeten zijn om je eigen gekleurdheid te doorzien, en het onderzoek zo in te richten dat het om wat meer draait dan de eigen ideologische driften. Daar lijkt hier toch wat mis te gaan, ergens.

In een tijd waarin de waarde van wetenschap voortdurend onder druk staat, en er allerlei krachten van alles in het werk stellen om de onderzoekstijd en -vrijheid van wetenschappers stukje bij beetje te beperken, kan de academie zich geen grotere vijand wensen dan hooggeleerde dames en heren die met een oppervlakkig en ideologisch gemotiveerd rammelverhaal hun eigen gelijk tot wetenschap verheffen.

Iedere Nederlandse wetenschapper zou zich van die verantwoordelijkheid bewust moeten zijn. 

Dit is geen stukje over Griekenland

28-06-2015, 23:34

Gek eigenlijk. Ik heb de afgelopen jaren over van alles en nog wat stukjes getikt, maar ik kan me niet herinneren dat ik ooit schreef over de Griekse crisis. Het is niet dat het ver van mijn bed is: een substantieel deel van mijn professionele contacten is Grieks, een ander deel – de archeologen – werkt er, permanent, of jaarlijks. Misschien waren er altijd urgentere dingen om over te schrijven. Misschien. Waarschijnlijker is echter dat het steeds te moeilijk was, te complex, en dat iedere te geven mening noodzakelijkerwijs het midden zou houden tussen banaal en ongefundeerd. Een moreel oordeel ingegeven door ideologie en gut-feeling, meer dan iets dat in ieder geval nog ergens steunde op argumenten.

Daar moest ik aan denken, dit weekend, nu de Paneuropese schuldenbom in ons gezicht ontploft is en de stevige meningen en harde oordelen je van alle kanten om de oren vliegen: eigenlijk heb ik geen beargumenteerbaar standpunt over de Griekse schuldencrisis. Ik heb wel een gevoel – een sterk gevoel, soms, zie Twitter – maar een standpunt kan je het met de beste wil van de wereld niet noemen. Het is te moeilijk, te onoverzichtelijk, en de informatie die we krijgen is te gefragmenteerd, en te vaak ook te gekleurd. Vervelender: het is moeilijk, soms onmogelijk, een doorwrochte expertanalyse van een ideologisch gekleurde analyse te onderscheiden. De argumenten zijn vaak te technisch, mijn expertise te gering. Tijd om er wat langer over te denken was er zelden of nooit.

Ik denk dat ik niet de enige ben met dat probleem. Sterker: ik denk dat veel van de commentaren die we de komende dagen zullen lezen primair situationalistisch van aard zullen zijn, en dat er slechts weinigen in staat zullen blijken commentaren te schrijven waarin beide posities in dit drama – zowel die van de Grieken als die van hun crediteuren – als geloofwaardig en verdedigbaar worden neergezet: of Dijsselbloem faalde, of Varoufakis, of – de cynische variant - allebei. Ik weet het, zo werken de opiniemechanismen – opinie drijft op gesimplificeerde werkelijkheden waarin er altijd minstens één de pineut is. Maar wat als het nu zo zou zijn – nogmaals: ik kan het niet beoordelen – dat beide kampen in een ontzettend complexe situatie stiekem best wel ongeveer datgene doen wat vanuit hun positie redelijk is, en ze beide niet bij machte zijn de ander volledig de wil op te leggen? Wat nou als eigenlijk niemand echt faalt?

Maar dat zal nog het minst storende zijn. Storender zal het gebrek zijn aan analyses dat zal erkennen dat het hier in de kern niet alleen gaat om financieel of economisch probleem, maar ook (of misschien wel vooral) om een moreel probleem, waarbij uiteindelijk morele standpunten doorslaggevend zouden moeten zijn – al is het maar omdat ook de onderhandelaars nauwelijks grip lijken te hebben op de onvoorspelbare, steeds veranderende financiële en economische realiteit. Waar gaat het dan om? Nou bijvoorbeeld hierom:

  1. Iedereen draagt hier verantwoordelijkheid: de Grieken voor het leengedrag van de machthebbers die zij kozen, de Europeanen voor het gebrekkige speelveld, de gebrekkige spelregels, en de gebrekkige controle waartoe de door hen gekozenen bij de invoering van de Euro besloten.
  2. Welke oplossing er ook komt, zij zou zo min mogelijk op het bordje moeten komen te liggen van de burgers van de landen van de EU afgezien van Griekenland, en zeker niet op dat van de minst verdienende en vermogende 80%.
  3. Welke oplossing er ook komt, zij zou zo min mogelijk ten koste moeten gaan van de zwakkeren en modalen in Griekenland, zeker gezien de huidige armoedesituatie ter plekke.
  4. De politiek moet binnen Europa het primaat hebben over de kapitaalmarkten: éérst de samenleving, dan de markt. Het kan niet zo zijn dat we tolereren dat marktpartijen er met onze democratie vandoor gaan, of overheden eisen opleggen die de democratische speelruimte ondermijnen

Al deze stellingen zijn aanvechtbaar, maar het komt me voor dat er in Europa, in de EU en in de Eurozone best wat middelen zijn – juridisch, monetair, economisch, of politiek – om dit probleem op te lossen binnen deze voorwaarden, en dat dan veel mensen tevreden zouden zijn. Ik kan mij vergissen. Waar het om gaat is dat dit de punten zijn die ertoe doen, en dat het daar de komende tijd vrijwel niet over zal gaan. En dat is jammer.


Over Palmyra

15-05-2015, 0:41

Palmyra: Palmyra - [source]

Toch nog maar even de aantekeningen erbij gepakt. In 2011 gekregen van mijn Oxfordse baas, vervolgens bewerkt en het college gegeven. Palmyra. Tot dat moment was Palmyra – net als eigenlijk het hele oosten van de Romeinse wereld – een beetje voorbij mijn horizon. Dat er fantastische archeologie was in Irak en Syrië, dat wist ik wel. Dura Europos, aan de Eufraat, kende ik vagelijk. Van Apamea had ik gehoord. Palmyra – ik kende vooral de naam. Iets met een belastinginscriptie uit de tijd van Hadrianus. Ach, wat wist ik eigenlijk weinig, toen.

Ik denk dat ik niet eens meer actief wist dat Palmyra de hoofdstad was van een koninkrijk dat in de voor Rome zo moeilijke derde eeuw korte tijd een enorm imperium wist te veroveren: vanuit de Syrische woestijn tot aan de Middellandse Zee, door naar Egypte en vervolgens Turkije in. Lang duurde het feestje niet: in 270 begon het, en in 272 gaf de Palmyreense keizerin Zenobia zich over aan de Romeinse keizer Aurelianus, die Palmyra belegerde. Veroveren is nou eenmaal makkelijker dan bestieren. In 273 werd de stad, na nieuwe rebellie, duchtig met de grond gelijk gemaakt.

Wat ik wél wist, is dat Palmyra in de woestijn lag, en dat het in de woestijn lastig boeren is (Palmyra ligt zo diep in de woestijn dat het regime van Assad Sr. er een enorme gevangenis liet bouwen – als je al ontsnapt, ver kom je niet). Grote steden met monumentale architectuur zijn zeldzaam – zelfs grote oases, zoals de oase van Tadmur, kunnen uiteindelijk niet bijster veel monden voeden. Palmyra was niet alleen behoorlijk groot voor een stad midden in de woestijn, maar ook tamelijk rijkelijk voorzien van monumenten en – zo blijkt als Palmyra onder Zenobia met een leger van 70.000 man Egypte onder de voet loopt – machtstechnisch niet geheel zonder potentieel. Een opvallende en interessante stad dus.

Dat Palmyra dus – of wat er nog van over is – wordt binnenkort wellicht zelf onder de voet gelopen door de hondsdolle horden van de Kalief. Tsja. Ergens valt het natuurlijk in het niet bij de doden die vallen. De archeologie is prachtig en wat verwoest word is, onvervangbaar, maar het is slechts materiële cultuur, en geen menselijk leven. Ergens stoort me ook de hypocrisie in het westen – grote opwinding over de bedreiging van het erfgoed waar we ons in het westen zo graag mee associëren, en stilte over de 75000 mensen in de oase van Tadmur die wellicht binnenkort wakker worden in een kalifaat. En wat voor kalifaat.

Tegelijkertijd vreest de archeoloog in mij met grote vrezen – hoe kan het ook anders. Palmyra moet een prachtige stad zijn geweest. Rijk geworden als handelsstad – gelegen op een plek waar de routes door de Syrische woestijn noodgedwongen samen kwamen (water!). Palmyra was, net als de havensteden aan de Rode zee in Egypte, een plaats waar de wereld die wij kennen als de ‘klassieke oudheid’ de grote boze buitenwereld ontmoette. In Myos Hormos aan de rode zee vinden we teksten en textiel uit India. In Palmyra is – hoe kan het ook anders – zijde uit Han-China gevonden. De stad had lange tentakels: Palmyrenen kwamen overal. Er was een handelsgemeenschap in Egypte, en in diverse plaatsen langs de Eufraat. De Palmyreense gemeenschap in Rome bouwde in 116 na Christus een tempel voor de lokale goden Baal, Iaribal en Malakhbal – vermoedelijk ergens in Trastevere, waar men in de negentiende eeuw de inscripties, deels in het Palmyreense schrift, terugvond.

Ik had Palmyra graag bezocht, ooit. Ik ben benieuwd of het ooit kan, en wat ik dan aantref. 

Klimaatverandering en het Romeinse Rijk

20-01-2015, 12:42

In de studio in Hilversum bij De Ochtend / NPO1, 20 januari 2015, 9:40

Het Romeinse Rijk ging niet ten onder aan klimaatverandering

3-01-2015, 17:30

Las Medulas: Las Medulas -

Hoe verklaar je de ineenstorting van een rijk dat gedurende meerdere eeuwen het gehele mediterrane gebied en grote delen van Europa beheerste? De vraag naar de ondergang van het Romeinse Rijk is al een paar eeuwen onderwerp van verhitte discussie onder historici. Al in de achttiende eeuw schreef Edward Gibbon zijn beroemde Decline and Fall of the Roman Empire, waarin hij de val van Rome toeschreef aan moreel verval, decadentie, en de opkomst van het Christendom. Het aantal theorieën dat sindsdien te berde is gebracht, is niet op de vingers van twee handen te tellen, maar iets dat op consensus lijkt is er nog altijd niet.

Loodvergiftiging, dat was jarenlang de borrelpraat: het Romeinse rijk zou aan zijn einde zijn gekomen doordat het water dat men dronk grote hoeveelheden lood zou hebben bevat, en doordat men bepaalde levensmiddelen in loden ketels zou hebben bereid. Het idee is, inmiddels, goeddeels naar het rijk der fabelen verwezen. Begin vorige eeuw is ook nog – geheel in de geest van de tijd – serieus geopperd dat de slagkracht van Rome verzwakte doordat de Romeinen hun raszuiverheid niet op peil wisten te houden: de Romeinen verwekten kinderen bij hun slaven uit het Nabije Oosten, waardoor zij geleidelijk ‘oriëntaliseerden’. Daarmee verdwenen de rationele, Indo-europese kwaliteiten die het rijk groot hadden gemaakt. Gek genoeg overigens is na 1945 nooit meer iets van deze theorie vernomen. Een serieuzere kandidaat-oorzaak voor de problemen van het Romeinse rijk in in ieder geval de derde eeuw is de Antonijnse Pestepidemie, die in de laatste decennia van de tweede eeuw door het rijk raasde, en naar men vermoedt aanzienlijke hoeveelheden slachtoffers heeft gemaakt. De precieze impact van deze epidemie is vooralsnog echter niet meetbaar gebleken.


Hoezo waren Romeinse gladiatoren vegetarisch?

26-10-2014, 9:40

Romeinse gladiatoren zouden vega's zijn geweest, en geleefd hebben op een vrijwel vleesloos, vegetarisch dieet, waarbij ze hun energie op niveau hielden door een powerdrankje gebaseerd op as van verbrande planten. En dat zou dan allemaal zichtbaar zijn geworden in de botten van een twintigtal gladiatoren die ergens in de tweede en derde eeuw in Ephesus werden begraven. Aldus wetenschapsjournalist Pieter Hotse Smit, die er voor de Volkskrant een stukje over schreef, en daartoe putte uit een bericht dat door de BBC in elkaar werd geflanst, en voor de vorm keurig een linkje naar de bronpublicatie opgeeft, maar die overduidelijk niet heeft gelezen. Het verhaal klopt namelijk niet, en wordt ook niet ondersteund door de gegevens die de Oostenrijkse onderzoekers zelf publiceerden.


Forma Urbis: Costruire Tabernae

22-09-2014, 18:00

Vulci: Vulci: House of the Cryptoporticus - Fa├žade with tabernae (Photo: Miko Flohr [2014])

In a letter to Atticus dated 18 april 44 BC, Cicero writes his friend that two of his shops in Puteoli had collapsed, and that he is planning to rebuild the property in a way that allows him to make even more money out of it. It is one of the very few references to a phenomenon that is likely to have been widespread in the cities of Roman Italy: investment in, and ownership of commercial facilities by the elite.

Commercial space was a defining element of the landscape of Roman cities, and the quintessential commercial facility in the Roman world was the taberna – a large room with a wide opening onto the street to maximize opportunities for interaction between inside and outside. Never an independent building itself, the taberna features only marginally in studies of Roman architecture and urbanism, and few scholars have studied the taberna as a socioeconomic phenomenon.

There are, however, good reasons to take a closer look at the taberna. Rather than a constant, unchanging element of Roman urban space, the taberna had a history of its own, and this history is extremely important for our understanding of the history of cities in Roman Italy. This is especially true if we focus on the construction of tabernae: building tabernae was a form of economic investment that, as in Cicero’s case, served to earn proprietors a profit, and the decision to build (or not to build) tabernae was based on at least some understanding of the local market situation.

Continue reading on